Fagstoff

Her kan du lese artiklar om museets fagområde.

Terror i Telavåg

Den 26. april 1942 fall skota som skulle endre skjebnen til bygda Talavåg. Gestaposjefen i Bergen, Gerhard Berns og ein underordna vart drepen i ei skotveksling med norske agentar. Dette fekk dramatiske følgjer for heile bygda.

Våren 1942 vart den vesle bygda, på øya Sotra, vest for Bergen  jamna med jorda. Alle hus vart sprengde og brende. Heile befolkninga på om lag 450 menneske, vart sendte i tysk fangenskap. Kvinner barn og eldre vart internerte i Noreg, den yngste var berre 12 veker – den eldste var 93 år. Dei fleste mennene mellom 16 og 60 år vart sendte til konsentrasjonsleirar i Tyskland. Av 78 arresterte menn døydde 32.

 

Englandsfart og Nordsjøfart frå Telavåg

Under andre verdskrigen flykta mange nordmenn frå Norskekysten over til Storbritannia i ulike båtar. Nokre av fiskebåtane vart sendte tilbake til Noreg med agentar, utstyr og våpen til motstandsrørsla. Omlag 50 ungdommar frå bygda drog vestover, i tillegg flykta over 100 andre personar via Telavåg. Her i bygda fanst folk som hjelpte dei som flykta og dei som kom over som agentar. Ein aprildag 1942 vart to agentar sette i land her. Dei skulle begge vidare på oppdrag andre stader. Dei to agentane, Emil Hvaal og Arne Værum, fekk losji hos Martha og Laurits Telle.

Oppdaga

25.april 1942 kom den norske statspolitimannen, Johan Bjørgan til Telavåg. Detaljane rundt kva som så skjedde er uvisst. Martha Telle fortel at han sa han var i fare og trengte hjelp til å kome seg over til England. Mannen som eigentleg var frå statspolitiet seier han hadde fått ei melding om at Laurits Telle hadde radio, dette ville han no sjekke.

Dei to Linge-agentane låg i dekning hos Martha og Laurits Telle då den norske statspolitimannen, Johan Bjørgan kom.

Bjørgan fekk nyss i at Martha og Laurits hadde folk i huset, han trudde det var englandsfararar. Han skunda seg derfor til lensmannsgarden på Fjell. Derifrå fekk han varsla leiaren for Statspolitiet i Bergen, som igjen varsla Gestapo om mistanken.

Skytedramaet

Tidleg sundagsmorgon 26.april 1942, gjekk gestaposjefen i Bergen i land i Telavåg med eit følgje på 3 frå Gestapo og 3 frå det norske statspolitiet. Dei sette kursen mot huset til Laurits og Martha Telle. Gestapofolka var neppe budde på at folka på loftet var trente Linge-agentar som var komne frå England, og ikkje englandsfararar.  I trefninga som følgde vart den eine norske agenten, Arne Værum  og to av tyskarane drepne. Då skota hadde stilna  var tre menn daude, og ein var svært hardt såra. Linge-agenten Arne Værum mista livet og den andre agenten Emil Hvaal var så hardt skada at ingen trudde han ville overleve. Gestaposjefen Gerhard Berns og hans underordna, Henry Bertam døydde. 

Arrestasjonane og fangenskap

Mennene

Om kvelden same dagen som skytinga fann stad, søndag 26. april, og dei påfølgjande dagane vart fleire frå bygda arresterte og sendte til Bergen. Mellom andre huslyden til Laurits Telle og andre menn som hadde søner som hadde dratt til England. 30.april 1942 vart dei mennene mellom 16 og 60 år som var att i bygda, arresterte og sende vekk. Desse var no plasserte på Sandviken skole i Bergen. Lagnaden til mennene er litt ulik herifrå. Mange av dei som hadde vore arresterte tidlegare i veka satt i Bergen Kretsfengsel, nokre av dei som var på Sanviken Skole hamna i kretsfengselet etter avhøyr.21.  mai vart dei fleste sendte vidare til fangeleiren Grini utanfor Oslo. Men nokre vart sendt til fangeleiren Ulven, i Os utanfor Bergen. Desse blei også sendte til Grini etter kvart. Dei fleste i den første pulja som vart sendt til Grini, vart allereie 27. mai, sendte vidare til Konsentrasjonsleiren Sachsenhausen utanfor Berlin. I september 1942 vart ei lita gruppe frå Telavåg sende frå Grini til Sachsenhausen. To vart sende frå Grini til Bardufoss. Andre vart verande på Grini, mellom dei var Josef Øvretveit, Laurits og sonen Lars Telle. Lars Telle vart dømd til døden i oktober 1943, og avretta som den einaste av mennene frå Telavåg 31 menn frå Telavåg døydde i tyske konsentrasjonsleirar.  Dei var alle innom Sachsenhausen, men nokre av dei blei forflytta til andre leirar og døydde der. Sju menn frå Telavåg vart karakterisert som NN-fangar. Ein Nacht und Nebel-fange skulle berre forsvinne. Dei fleste som døydde gjorde det i løpet av hausten og vinteren 1942. Frå årsskiftet 1942/143 fekk fangane ta i mot såkalla raudekors-pakkar. Her kunne familien sende litt klede og litt mat. Truleg sørgde dette for at ikkje endå fleire som døydde.

Heim igjen

På vegne av den svenske raudekrossen forhandla Grev Folke Bernadotte seg fram til ein avtale med tyskarane om å få hente ut norske og danske fangar frå tyske konsentrasjonsleirar. Såleis starta heimturen for Telavågfangane 16.mars 1945. Dei reiste gjennom Tyskland, Danmark, Sverige og kunne gå av toget i Bergen 29. mai 1945.

Kvinner, barn og eldre i fangenskap

1.mai 1942, dagen etter at mennene var sende bort, vart alle som var igjen i Telavåg arresterte og samla i ungdomshuset. Om lag 270 store og små vart stua inn her. Men det var ikkje plass til alle, så mange av nausta i nærleiken vart og nytta. Dei hadde fått ein liten time på seg til å pakke. Men det var ikkje så lett å få med seg så mykje, når mennene var borte, ungane var mange og nokre av dei svært små. Av dei eldre var det fleire som ikkje hadde vore ute av senga på lang tid. Uvissa var stor, dei  visste kva som skulle skje vidare. Dagen etter vart dei plasserte i båtar og sende vekk frå Telavåg. På natta vart båtane liggjande i ro ved Marsteinen, dette skapte endå større uvisse og frykt. Det gjekk rykte om at dei skulle søkkjast. Men tidleg morgonen etter vart dei sette i land i Bergen. Her stod det bussar frå raudekrossen og venta på å frakte dei vidare til Storetveit Skole. Her hadde raudekrossen ansvaret for forpleininga av fangane. Men tyskarane sytte for vakthaldet. Framleis visste ikkje folk her kva som skulle skje med dei. Det gjekk rykte om at tyskarane ville sende dei “austover”. Samstundes vart det arbeidd med ei anna interneringsløysing på Vestlandet enn Storetveit. Etter nokre veker blei dei eldre sendt til Framnes Ungdomsskule i Hardanger.

Nokre veker etter dette fekk alle kvinner og barn under seks år beskjed om at dei og skulle flyttast til Framnes, mens barna som var over 6 år skulle bli igjen på Storetveit. Det var hjarteskjerande scener den dagen familiane frå Telavåg vart splitta opp. I dag har vi funne dokumentasjon som fortel at tyskarane forsøkte å plassere barna over 6 år i barneheimar på Austlandet. Men brått oppstod det difteri leiren på Storetveit. Dette berga truleg barna frå bortsending. Tyskarane var ikkje vaksinerte og frykta nok denne sjukdommen. Frå no av fekk norsk politi overta vakthaldet. Og etter to månader, fekk barna over 6 år komme til mødrene og slektningane sine på Framnes.

Fangane frå Telavåg held fram at dei hadde det godt på Framnes. Men dei tristaste stundene fekk dei og oppleve her, då dødsbodskapa frå Tyskland byrja å strøyme på. Sorga over dei dei mista og frykta for nye dødsbodskap prega tida på Framnes. 17. mai 1944 fekk fangane frå Telavåg beskjed om at dei skulle settast fri. Det vart byrjinga på eit tungt å. Mange har hevda at dette var det tyngste krigsåret. Telavåg var avstengd og  nedbrendt, dei hadde ingenting og måtte bu hos vener og slektningar.

Englandsfart og Nordsjøfart under 2. verdskrigen

Mange flykta  over Nordsjøen på sivile fartøy, til dømes fiskebåtar. Dette kallar vi englandsfart. Omgrepet englandsfarar kjem av at dei sa dei skulle til England, sjølv om dei fleste fekk landkjenning med andre stader i Storbritannia først.

Ein håpa på å frigjere det okkuperte Noreg i samarbeid med vår viktigaste allierte, Storbritannia. Trente agentar, våpen og utstyr vart sende tilbake over Nordsjøen til motstandsrørsla i Noreg. Mellom anna ved hjelp av fiskarar og fiskeskøyter. Tilbake til Storbritannia hadde dei ofte med seg flyktningar. Denne trafikken, saman med Englandsfarten kallar vi Nordsjøfarten.

Ein håpa på å frigjere det okkuperte Noreg i samarbeid med vår viktigaste allierte, Storbritannia. Trente agentar, våpen og utstyr vart sende tilbake over Nordsjøen til motstandsrørsla i Noreg. Mellom anna ved hjelp av fiskarar og fiskeskøyter. Tilbake til Storbritannia hadde dei ofte med seg flyktningar. Denne trafikken, saman med Englandsfarten kallar vi Nordsjøfarten.

Fiskeskøyter i krig

Allereie i 1940 planla den hemmelege britiske etterretninga (SIS), å bruke fiskeskøyter i militære operasjonar.  Ei anna nyoppretta etterretningsavdeling (SOE) nytta også fiskeskøyter og oppretta ein base på Shetland til dette føremålet. Etter kvart fann ein det nyttig å skilje SIS og SOE sine operasjonar, derfor vart det oppretta ein base på Peterhead for SIS-opersjonar medan SOE-operasjonane fortsette frå Shetland. Dei som var knytta til desse operasjonane frå Shetland vart etter kvart kalla Shetlandsgjengen.

Operasjonane med fiskebåtar var farefulle, tapa av materiell og menneskeliv vart etter kvart store. Men den illegale trafikken frå Shetland over Nordsjøen vart tryggare frå 1943, då fiskebåtane vart erstatta av tre ubåtjagarar. Men frå Peterhead fortsette dei å bruke fiskeskøyter.

Også andre marinefartøy som MTB-ar deltok i operasjonane mot Noreg. Ofte var operasjonane samansette. Fly og ubåtar vart også nytta i å frakte utstyr og personell frå Storbritannia til Noreg.

 

 

M/K Blias forlis

11. november 1941 gikk brønnskøyta M/K Blia ned med 42 mennesker utenfor kysten av Norge. Blia var ett av omkring 300 fartøy som deltok i Nordsjøfarten mellom Norge og Storbritannia under den 2. verdenskrig. Blias forlis var den største enkeltkatastrofen som rammet Nordsjøfarten.

M/K Blia ble bygget på Farsund Treskipsbyggeri i 1929 for rederiet A/S Jan Lerøy & Co. i Sund. Den var en brønnbåt, som gikk i fart mellom Smøla og Bergen med levende fisk fram til 1941.

Lørdag den 15. mars dette året satte båten ut fra Glesvær med 20 norske flyktninger og motstandsfolk om bord. Kursen gikk mot Shetland. Ferden hadde blitt organisert av Jacob Njøten som var sentral i Årstad/Brun-gruppen, en av motstandsorganisasjonene som var aktive på Vestlandet i denne perioden. Passasjerene hadde tatt rutebåt fra Bergen tidligere på dagen, og ble simpelthen henta av Blia på kaia i Glesvær samme dag. Overfarten skjedde i samarbeid med eierne, og Arne og Ingvald Lerøy ble med.

Etter en problemfri overfart i godt vær ankom Blia Lerwick 17. mars. Der gikk hun inn i tjeneste som en del av flåten av små fiskefartøy som gikk i organisert fart mellom Norge og Shetland i oppdrag for de allierte styrkene.

I november returnerte Blia til Norge med Ingvald Lerøy, da 21 år, som skipper og i alt seks mannskap fra basen på Shetland. Oppdraget var å hente ut en norsk Linge-agent, Bernhard Håvardsholm, fra Øklandsvågen i Bømlo, samt maskindeler fra båtmotorfabrikken Wichmann. På denne tiden hadde Gestapo lykkes i å rulle opp flere motstandsorganisasjoner på Vestlandet, og mange var desperate etter å flykte.

I ukene før Blia ankom var flere titalls flyktninger kommet til Bømlo. De lå i dekning hos lokalbefolkningen mens de ventet på at det skulle bli mulig å reise vestover. Da det ble kjent at Blia varkommet til Bømlo strømmet folk til Øklandsvågen. Snart var det var langt flere mennesker om bord enn det var plass til. Selv innaskjærs var det ruskete vær, og sjøfolka forsto at båten ikke kunne sette til havs med overlast. Noen måtte gå på land igjen. Håvardsholm jagde selv en gruppe over landgangen, og ble stående der med trukket pistol for å hindre flere å gå om bord. Det ble bestemt at alle kvinner skulle gå på land, men tre kvinner nektet å la seg rikke og ble værende. Til slutt var det i alt 42 personer om bord da Blia gikk fra land, omtrent samme antall sto igjen.

Den 11. november herjet en fryktelig storm over Nordsjøen. På basen på Shetland ble det målt vindstyrker på 160 km/t, og vinden løyet ikke før 14. november. Blia kom aldri fram til Shetland, og ingen spor av skøyta ble noensinne funnet. 42 menneskeliv gikk tapt.

Mest sannsynlig gikk hun ned ikke langt fra norskekysten, brutt i stykker av kreftene som virket på det lette skroget. Farene var godt kjent for mannskapet. De norske mannskapene på Shetland hadde påpekt at de lette fiskefartøyene egnet seg godt for fart langs norskekysten, men skrogene var for svake og motorkraften for liten til å ferdes trygt over Nordsjøen med passasjerer. Likevel vedvarte transporten med fiskefartøyene fram til de ble erstattet av tre ubåtjagere i 1943. Før den tid led ytterligere fire fartøy Blias skjebne. I alt var atten fartøy og 42 mannskap gått tapt fram til våren 1943. I alt gikk 158 menneskeliv gikk tapt i totalforlis under Englandsfarten. Men flere hundre agenter og tonnevis av utstyr var sendt over Nordsjøen til Norge, og flere tusen flyktninger fra Norge ble brakt i sikkerhet.

 

Kilder: Ragnar Ulstein (1967): Englandsfarten. Det norske Samlaget

Mer informasjon, lenker:

Arkivverket. Fiskeflåten under krigen: http://www.arkivverket.no/arkivverket/Tema/Andre-verdskrig/Sjoefart-i-krig/Fiskeflaaten

Minnesmerket over Blia i Bømlo: http://www.fylkesarkiv.no/kl/detalj/?id=10230

Data om M/K Blia på sjøhistorie.no: https://www.sjohistorie.no/no/skip/3917/

Data om M/K Blia frå warsailors.com: http://www.warsailors.com/shetlandbus/boatsb.html#blia